·

zapowiedzi

Wojtek: Nie samym Grotowskim żyłam

5 V 2021

Urszula Bielska (ur. 1938) była w latach 1962–1965 kierowniczką administracyjną Teatru 13 Rzędów w Opolu, żoną jego aktora Andrzeja Bielskiego i zarazem gospodynią mieszkania przy ulicy św. Wojciecha, gdzie spotykał się cały zespół z Jerzym Grotowskim na czele. Okres ten stanowi centrum jej wspomnień, ale jest zarazem tylko fragmentem jej dramatycznego życia. Biografia Urszuli Bielskiej, stanowiąc opowieść o niepowtarzalnym i wyjątkowym życiu, obrazuje i oświetla zarazem wypierany dziś często okres zasadniczych przemian, jakie przeszło polskie społeczeństwo po roku 1939. Wojna i powojenna „prześniona rewolucja” (by użyć celnego i inspirującego określenia Andrzeja Ledera) kształtują życie Autorki, ale zarazem ona sama usiłuje dać im własną odpowiedź. Zderzenie historycznych uwarunkowań i właściwej Urszuli Bielskiej niepodległej energii owocuje biografią, która w sposób niezwykły oświetla przemiany zachodzące w Polsce w drugiej połowie XX wieku, dziś zwykle wypierane i przesłaniane czerwono-białą legendą o demonicznych komunistach i anielskich patriotach. Osobista opowieść o losach jednej niezwykłej kobiety rozsadza ten schemat odsłaniając całą złożoność powojennego życia w Polsce.


Z tej właśnie złożoności wyrasta i z tą złożonością ściśle jest związana twórczość Jerzego Grotowskiego i jego zespołu. Urszula Bielska, nazywana przez środowisko Teatru 13 Rzędów „Wojtkiem”, nie należała do grona jego współtwórców. Była jednak w centrum innego życia teatralnego niż to znane z legend o eksperymentach artystycznych i aktach całkowitych. Widziane z okien jej mieszkania i z wnętrza gabinetu nie układa się ono w historię zwycięzców, którzy stali się „książętami zawodu” i prorokami nowego teatru. Jest raczej historią tych, których życie zostało mocno naznaczone przez „spotkania z wybitnymi ludźmi”, ale którzy ostatecznie nie znaleźli się w gronie wybranych. Jej opowieść o Grotowskim i jego teatrze z początku lat sześćdziesiątych to „inna historia”, a raczej – by użyć znanej angielskiej modyfikacji – „herstoria”. Kobiecy głos Bielskiej nie ulega męskim legendom Mistrzów, nicuje je, niekiedy demaskuje. Nie podważa przy tym wielkości osiągnięć Grotowskiego ani jego wyjątkowości jako artysty i intelektualisty. Ale przywraca jego teatrowi wymiary i konteksty, które sami jego twórcy usiłowali zatrzeć. Czyni to zarówno bezpośrednio – przez opowiadanie własnej wersji wydarzeń z opolskich dziejów teatru Grotowskiego, jak i pośrednio – przez wplecenie ich w historię własnego życia.

Nowa Austeria pod Królem Duchem

w przygotowaniu

W roku 2001 Marek Troszyński, obecnie profesor w Instytucie Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk wydał książkę Austeria „Pod Królem-Duchem”: Raptularz lat ostatnich Juliusza Słowackiego. Jest to zbiór esejów na różne sposoby inspirowanych tytułowym Raptularzem 1843–1849, którego edycję zawierającą podobiznę całości rękopisu i jego precyzyjną transkrypcję opublikował Marek Troszyński w roku 1996. Książka ukazywała niezwykły, zarazem naukowo pogłębiony i bardzo osobiście przeżyty obraz mistycznego okresu życia Słowackiego, przedstawiała oryginalną i fascynującą interpretację jego postawy i twórczości.


Po dwudziestu latach, po opublikowaniu kolejnych książek autorskich i równie niezwykłych dzieł edytorskich jak publikacja rękopisu dramatu zwanego Samuel Zborowski (Alchemia rękopisu, 2018), Marek Troszyński wraca do Austerii „Pod Królem Duchem”. Obecne wydanie książki zawiera zarówno eseje, które złożyły się na jej pierwszą edycję, jak i nowe teksty dodane przez Autora. Ponowiona w zmienionym kontekście społecznym podróż śladami mistycznych poszukiwań i przeczuć Juliusza Słowackiego z pewnością zaprowadzi czytelników w inne rejony i skonfrontuje z innymi pytaniami niż dwadzieścia lat temu.

Sprawiedliwość

w przygotowaniu

Sprawiedliwość to tytuł przedstawienia na podstawie scenariusza Michała Zadary i Nawojki Gurczyńskiej, które miało premierę w warszawskim Teatrze Powszechnym im. Zygmunta Hübnera 10 marca 2018 roku, dokładnie pół wieku po wydarzeniach Marca 1968. Jego tematem jest wypędzenie obywateli polskich pochodzenia żydowskiego, dla którego pretekstem stały się protesty studentów i intelektualistów przeciwko komunistycznym władzom, wywołane zdjęciem z afisza Teatru Narodowego Dziadów Adam Mickiewicza w reżyserii Kazimierza Dejmka. Czworo aktorów (Ewa Skibińska, Barbara Wysocka, Arkadiusz Brykalski i Wiktor Loga-Skarczewski) przeprowadzało na scenie proces śledczy, który miał odpowiedzieć, czy i kogo można postawić przed sądem, oskarżając o współudział w wygnaniu polskich Żydów. Teatralne dochodzenie było odbiciem i wynikiem śledztwa, które we współpracy z historykami i prawnikami Michał Zadara przeprowadził w trakcie prac nad przedstawieniem. Ich rezultat stanowiło oficjalne zgłoszenie o możliwości dokonania przestępstwa, prezentowane na scenie. Zapowiedź jego oficjalnego zgłoszenia puentowała przedstawienie. Po dwóch latach od premiery Michał Zadara wraz ze współpracownikami dokończył pracę nad ostateczną formą tego zgłoszenia. Nie złożył go jednak w prokuraturze, zdając sobie sprawę, że wobec obecnego stanu polskiego wymiaru sprawiedliwości byłby to akt mogący potencjalnie przynieść efekty dalekie od tytułowej, oczekiwanej sprawiedliwości. Zamiast do prokuratury trafiło do książki, którą we współpracy z Teatrem Powszechnym i założoną przez Michała Zadarę grupą CENTRALA postanowiło opublikować żywosłowie.


Na tom Sprawiedliwość składają się scenariusz przedstawienia, zgłoszenie o możliwości popełnienia przestępstwa oraz dyskusja z udziałem Michała Zadary i zaproszonych prawników na temat prawno-politycznych kontekstów wyników całego projektu.

Pictures of the Pandemic: An Album of Voices

w przygotowaniu

Wiosną 2020 roku wraz z całą gospodarką i życiem społecznym zostały zamknięte także teatry i inne ośrodki sztuk przedstawieniowych. Otwarto je
ponownie na kilka miesięcy w czerwcu. Ten krótki okres przed kolejnym lockdownem, rozpoczętym w listopadzie 2020 był nie tylko czasem prób
nadrobienia straconych miesięcy, ale tez okresem intensywnych dyskusji i prób poddania refleksji tego, co pandemiczne zamknięcie i przejście do działalności zdalnej znaczyło dla teatru i kultury. Chociaż od tamtego czasu minęło wiele miesięcy, a nadzieje, że wiosenne zamknięcie będzie jedynym, okazały się płonne, choć dzisiejsza sytuacja z pewnością jest pod wieloma względami odmienna niż ta z roku 2020, publikujemy w formie e-booka w języku angielskim zapis kilku ważnych dyskusji publicznych, jakie odbyły się w sierpniu i wrześniu 2020 w polskim środowisku teatralnym. Książka w formie i treści nawiązuje do charakteru spotkań: atmosferę braku stabilności i niepewności jutra, w jakiej odbywały się dyskusje, odzwierciedlają decyzje redakcyjne o publikacji zapisu i ograniczenia ingerencji w język i formę wypowiedzi do niezbędnego minimum. Wydając e-book z możliwością druku na życzenie, postanowiliśmy pozostawić czytelnikom decyzję, czy i w jaki sposób rzeczywistość on-line i toczące się w niej dyskusje mogą i powinny materializować się off-line.


Pierwsza z publikowanych dyskusji odbyła się pod koniec sierpnia w ramach Festiwalu „Retroperspektywy” organizowanego w Łodzi przez Stowarzyszenie Teatralne „Chorea”. Pozostałe to cztery dyskusje panelowe, które odbyły się we wrześniu w formule on-line w ramach showcase’u „Generation After” Nowego Teatru w Warszawie. Łączy je nie tylko temat pandemii, ale też międzynarodowy kontekst i język angielski, którym się w ich trakcie posługiwano. Niezależnie od składu uczestniczek i uczestników, dyskusje te stanowią próbę uchwycenia i zamknięcia w tytułowych obrazach polskiego doświadczenia zderzenia pandemii i sztuk przedstawieniowych przed międzynarodową publicznością. Ten kontekst wytwarza swoisty wewnętrzny dystans, który pozwala spojrzeń na polską sytuację z innej, szerszej perspektywy, wprowadzanej także (w przypadku dyskusji łódzkiej) przez osoby o odmiennym niż polskie doświadczeniu. Choć zanurzone w konkretnej sytuacji należącej częściowo do przeszłości, dyskusje te stanowią znakomity i inspirujący materiał do własnego zmierzenia się z pytaniem, które mimo wszystko pozostaje zasadnicze: jakie jest miejsce i zasadnicza potrzeba żywych sztuk przedstawieniowych w świecie, który został zmuszony do przejścia na formułę komunikacji zdalnej.


W dyskusjach wzięli udział między innymi: Olena Apczel, Mario Biagini, Piotr Gruszczyński, Anna Karasińska, Marta Keil, Dariusz Kosiński, Agnieszka Kryst, Tomasz Majewski, Romana Nagabczyńska, Anna Nowak, Grzegorz Reske, Thomas Richards, Tomasz Rodowicz, Maciej Rożalski, Richard Schechner, Anna Smolar, Zofia Smolarska, Agnieszka Sosnowska.

żywosłowie